Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi’nin "Edebiyat Mahfili"nde konuşan Prof. Dr. Lokman Turan, divan şiirini iki tarihî dışlamaya karşı Türkçenin kazandığı edebî zafer olarak değerlendirdi. Turan, bu zaferin Türkçeyi yüksek şiire elverişli görmeyen dönemin okumuş çevrelerine karşı kazanıldığını söyledi.
Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi tarafından düzenlenen programda, Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Lokman Turan, 21 Kasım Cumartesi akşamı EBB Dil ve Edebiyat Konağı’nda "Divan Şiiri Türkçenin Zaferidir" başlıklı bir konferans verdi.
"Divan şiiri iki dışlamanın arasında duruyor"
Turan, divan şiirinin iki ayrı çağın dışlamasıyla karşılaştığını belirtti. XIII ve XIV. yüzyıl Anadolu’sunun okumuş çevrelerinde Türkçe, yüksek şiir ve ilim dili olarak yeterince itibar görmüyordu. XIX. yüzyıldan itibaren ise bu defa Türkçe yazılmış divan şiirinin Türk edebiyatına aidiyeti sorgulanmaya başlandı. Turan, Ziya Paşa’nın 1868 tarihli "Şiir ve İnşâ" makalesindeki yaklaşımı bu ikinci dışlamanın örneklerinden biri olarak gösterdi.
Turan, bu dışlamanın Erzurum’la bağına da dikkat çekti: Makalenin sahibi Ziya Paşa aslen Erzurumludur; "Osmanlı şiiri değildir" dediği divanlardan biri de Hasankaleli Nef’î’nindir. Nef’î’ye mahlasını ise bir dönem Erzurum’da defterdarlık yapan Gelibolulu Mustafa Âlî vermiştir. Turan, "Hükmü veren de, hakkında hüküm verilen de bu şehrin evladıdır; bu dava biraz da Erzurum’un davasıdır." dedi.
Konferansının temel hükmünü, Bu akşamki hasım ne Arapçadır ne Farsça; onlar bu şiirin sermayesidir. Hasım bir hükümdür; daha doğrusu iki hüküm. Yedi asır önce Anadolu’nun okumuşu Türkçeden şiir dili olmaz diyordu; yüz elli yıldır da "Bu şiir bizim değildir" denildi. Ayrıca Turan "Bu şiir bizimdir, Türkçedir ve divan şiiri Türkçenin en önemli zaferlerinden biridir." dedi.
"Türkçenin zaferi, dönemin okumuşlarına karşı kazanıldı"
Âşık Paşa’nın Garîbnâme’deki "Türk diline kimsene bakmaz-ıdı" mısraı üzerinde duran Turan, buradaki "kimsene"nin halkı işaret etmediğini vurguladı. Şairin bir önceki beyitte kullandığı "cümle ukûl" ifadesinin de gösterdiği üzere yakınmanın muhatabı, Türkçeye ilmî ve edebî itibar tanımayan okumuş çevrelerdi. "Halk zaten Türkçe konuşuyor, Türkçe söylüyordu. Köyde konuşulan Türkçenin böyle bir zafer kazanmaya ihtiyacı yoktu." diyen Turan, zaferin Türkçenin yaygınlaşmasında değil, yüksek şiirin dili olarak kabul görmesinde yattığını belirtti.