Biruni Üniversitesi Uygulamalı Bilimler Fakültesi Gastronomi ve Mutfak Sanatları Bölümü Dr. Öğr. Üyesi Gülsün Duran, UNESCO tarafından acil koruma gerektiren somut olmayan kültürel miras kapsamına alınan geleneksel zeytincilik uygulamalarının gelecek kuşaklara aktarılmasının önemini vurgulayarak, "Zeytin ağacını korumak, yalnızca bir tarım ürününü değil, Anadolu’nun binlerce yıllık kültürel hafızasını da korumaktır" dedi.
Türkiye’nin geleneksel zeytin yetiştiriciliğine ilişkin bilgi, yöntem ve uygulamaları, 2023 yılında UNESCO’nun Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne alındı. Konuya ilişkin değerlendirmelerde bulunan Biruni Üniversitesi Uygulamalı Bilimler Fakültesi Gastronomi ve Mutfak Sanatları Bölümü Dr. Öğr. Üyesi Gülsün Duran, değişen tarımsal üretim şartlarını ve geleneksel yöntemlerin giderek daha az uygulanmasının, bu köklü mirasın sürdürülebilirliğini tehdit ettiğini belirtti.
"Zeytincilik yalnızca tarımsal bir faaliyet değil"
Zeytinin Anadolu’da binlerce yıldır toplumsal yaşamın ve üretim kültürünün önemli bir parçası olduğunu belirten Dr. Öğr. Üyesi Duran, özellikle Ege, Akdeniz ve Marmara bölgelerinde zeytin etrafında şekillenen geleneklerin günümüze kadar ulaştığını ifade etti.
Duran, "Zeytin yetiştiriciliğini yalnızca tarımsal bir faaliyet ya da ekonomik üretim alanı olarak değerlendirmemek gerekiyor. Zeytin ağacının bakımından budanmasına, hasat zamanının belirlenmesinden ürünün işlenmesine kadar uzanan süreç, kuşaklar boyunca aktarılan önemli bir bilgi birikimini barındırıyor. Aynı zamanda aileleri, üreticileri ve yerel toplulukları bir araya getiren bu gelenekler, Anadolu’nun toplumsal dayanışma kültürünün de önemli bir parçasını oluşturuyor" diye konuştu.
"Geleneksel hasat yöntemleri unutulma tehlikesiyle karşı karşıya"
Türkiye’de zeytin hasadının bölgelere göre farklı geleneksel uygulamalarla gerçekleştirildiğini anlatan Duran, elle toplama, sırık ve örtü kullanımı gibi yöntemlerin geçmişten bugüne taşınan üretim kültürünün örnekleri olduğunu söyledi.
Hasat dönemlerinin yalnızca ürün toplama sürecinden ibaret olmadığını vurgulayan Duran, "Geleneksel zeytin hasadı, ailelerin ve köy halkının bir araya geldiği, ortak emeğin ve dayanışmanın ön plana çıktığı bir süreçtir. Zeytinin ne zaman toplanacağı, ağacın nasıl budanacağı ve ürünün hangi yöntemlerle işleneceği gibi bilgiler çoğunlukla deneyim yoluyla öğrenilir. Ancak kırsal nüfusun azalması, üretim şartlarının değişmesi ve genç kuşakların bu uygulamalardan uzaklaşması, geleneksel bilgilerin zamanla unutulması riskini artırıyor" ifadelerini kullandı.